Krąg Wiedźmy
Przysiądź. Jest miejsce na opowieść, pamięć i ciekawość.
Na dawne wierzenia — i na wiedzę, którą możemy sprawdzić.
Nazwy czterech ścieżek pochodzą z „Pieśni Wiedźmy – Strażniczki” Edyty Taraszkiewicz.
Ile opowieści mieści się w jednej pierzynie?
Chodź na darcie pierza. Na stole kawa zbożowa, blaszana wanna czeka na puch, a pewien mały chłopiec nadstawia uszu. Co po latach zapamiętał z tych wieczorów?
Przysiądź przy stole
Zielnik Wiedźmy
Chodź, pokażę Ci dąb i brzozę z mojego ogrodu. Opowiem o ich mieszkańcach, dawnych zastosowaniach i tym, co dziś o nich wiemy.

Dąb. Od żołędzia do zielnika.
Przy dębie jest co jeść i gdzie się schować. Zajrzyjmy między liście, a potem do dawnych zielników.

Brzoza. Opowieść o białej korze.
Kaszubska bajka, drobne kryształki w korze i nasiona niesione wiatrem. Poznaj brzozę z mojego ogrodu.
Czy wiśnia zakwitnie do świąt?
W wigilię świętej Katarzyny chłopak wstawiał do wody gałązkę wiśni. Po czym miał poznać, czy dziewczyna odwzajemni jego uczucia?
Posłuchaj o katarzynkachPod dębem zostały liście
Na ścieżce liść szeleści pod butem. Pod krzewem taki sam liść może się komuś przydać na całą zimę. Zajrzyjmy do ogrodu.
Chodź pod dąb
Wiedźma czuwa. Wiedźma leczy.
Wiedźma uczy. Wiedźma chroni.
Ile opowieści mieści się w jednej pierzynie?
Miał pięć, może sześć lat, kiedy pozwalano mu przysiąść przy darciu pierza. Kobiety rozmawiały, a on słuchał. Po latach pamiętał kawę zbożową podawaną przy stole i ocynkowaną wannę, do której kobiety odkładały pierze.
Przy lampie
To wspomnienie pochodzi z wielkopolskiej wsi Brzoza. Były lata sześćdziesiąte. W domu nie było jeszcze prądu, więc stół oświetlała lampa naftowa. Wieczorami, od listopada przez zimę, zbierały się przy nim kobiety. Czasem mogły zostać też dzieci. Na stole pojawiał się chleb, bywał placek. A do roboty było całe mnóstwo piór.
Jak się darło takie pióro? Brało się je w palce, stawiało pionowo i obierało od góry. Miękkie części lądowały w ocynkowanej wannie. Dopiero stamtąd trafiały do poszew. Spróbuj sobie wyobrazić, ile trzeba razy wykonać ten sam ruch, żeby z pojedynczych piór zrobiła się jedna poduszka.
Ile przez ten czas można komuś opowiedzieć! Przy stole wymieniano się nowinami, plotkowano, a czasem padały historie tak nieprawdopodobne, że dziecko miało czego słuchać. Chłopcy umieli też nieźle nabroić. Wpuszczali do izby wróbla albo gołębia. Ptak trzepotał skrzydłami, a wszystko, co tak cierpliwie uskubały kobiety, fruwało po pokoju.
Dziś u mnie, jutro u ciebie
W innej wielkopolskiej wsi, w Lutomku, zapamiętano przede wszystkim rytm tych spotkań. Przychodziło się do znajomych. Czasem trzeba było całego tygodnia, po kilka godzin wieczorem, żeby skończyć pracę w jednym domu. Po robocie gospodyni podawała kolację. Kiedy już uporały się tutaj, kobiety szły pomagać do kolejnego domu.
Może w Twoim domu nikt nie darł pierza. Może za to pamiętasz lepienie pierogów, łuskanie fasoli albo to, jak ktoś pokazywał Ci pierwsze oczko na szydełku. Jeśli przyjdzie Ci na myśl taki wieczór, jestem ciekawa jednego: o czym się u Was rozmawiało, kiedy ręce były zajęte robotą?
Skąd pochodzi ta opowieść?
- Brzoza — karta wywiadu etnograficznego. Wspomnienie darcia pierza w latach sześćdziesiątych XX wieku.
- Lutomek — karta wywiadu etnograficznego. O listopadowych wieczorach i sąsiedzkiej pomocy.
Czy wiśnia zakwitnie do świąt?
Gałązka wiśni, naczynie z wodą i miesiąc czekania. Tyle potrzebował kawaler do jednej z dawnych wróżb miłosnych.
Andrzejkowy wosk zna dziś prawie każdy. Mniej osób pamięta, że pięć dni wcześniej swój wieczór mieli chłopcy. W wigilię świętej Katarzyny, 24 listopada, próbowali wywiedzieć się czegoś o przyszłej żonie. Jeden z tych zwyczajów opisuje Muzeum Etnograficzne w Rzeszowie.
Chłopak zrywał gałązkę wiśni i wstawiał ją do wody. Jeśli do Bożego Narodzenia pojawiły się kwiaty, zgodnie z wróżbą jego zaloty miały się udać. Wyobrażam sobie, że przy takim czekaniu człowiek dostrzeże nawet najmniejszą zmianę na gałązce. Pąk nabrzmiał czy tylko tak wygląda w okiennym świetle?
Wiśnia mogła zakwitnąć. Co czuła dziewczyna, wiedziała jednak tylko ona. I właśnie tu chciałabym zostawić tę opowieść: w chwili, kiedy trzeba już oderwać wzrok od gałązki i zebrać się na odwagę, żeby zapytać.
Skąd znamy tę wróżbę?
Pod dębem zostały liście
Popatrz na brązowy brzeg dębowego liścia. Jeszcze trzyma się gałązki. Kiedy spadnie, co się z nim stanie?

Na ścieżce mokre liście ślizgają się pod butami, więc warto je stamtąd zgrabić. Pod krzewem czy drzewem mogą leżeć spokojnie. Przysłaniają ziemię, pomagają jej utrzymać wilgoć i osłaniają korzenie przed zimnem. Wiosną ta warstwa będzie już cieńsza: liście powoli się rozłożą.

Dla nas garść liści jest lekka. Dla niewielkiego zwierzęcia to nieraz całe schronienie. Jeż na zimę może wybrać stertę w zacisznym miejscu. Jeśli taka leży w ogrodzie już od jakiegoś czasu, zostawmy ją w spokoju. Żeby się o kogoś zatroszczyć, wcale nie trzeba zaglądać mu do sypialni.
Dziady. Dla tych, których nosimy w pamięci.
Może pamiętasz, komu należało odkroić piętkę chleba. Albo kto słodził herbatę tak hojnie, że aż zgrzytała łyżeczka. Dłonie czasem jeszcze wiedzą, jak nakryć dla kogoś, kogo od lat nie ma przy stole. Dlatego w opowieść o Dziadach chciałabym wejść od kuchni.
Misa przy oknie
Przenieśmy się do XIX-wiecznego powiatu borysowskiego, na terenie dzisiejszej Białorusi. Jesienne święto nazywano tu Dziadami Zmitrowymi. Eustachy Tyszkiewicz w książce wydanej w 1847 roku zapisał, jak je obchodzono. Zaczynano od miotły: zamiatano podwórze i izbę, szczególnie starannie sprzątano kąt i miejsce za piecem. Kiedy zeszli się już krewni, na polecenie ojca zapalano w kącie świecę. Rodzina odmawiała pacierze, a potem świecę gaszono.
Na stole stała nieparzysta liczba potraw. Zanim gospodarz napił się wódki, wylewał trochę na obrus dla zmarłych. Z jedzeniem też czekano: najpierw odkładano po łyżce do wspólnej misy. Tę stawiano przy oknie. Dopiero wtedy jedli domownicy. I tu Tyszkiewicz zauważył coś, czego pewnie nie znalazłybyśmy w żadnym spisie obrzędów: przy stole ktoś słyszał szelest i oglądał się z nadzieją, że jednak zobaczy bliską osobę.
Po wieczerzy żegnano zmarłych, a odłożone dla nich jedzenie zwykle dostawali miejscowi ubodzy. Chociaż, jak odnotował Tyszkiewicz, zdarzało się też, że młodzi po cichu zjadali poczęstunek, a potem utrzymywali, że to przodkowie. Lubię ten szczegół. W jednej izbie potrafiły się zmieścić i czyjaś tęsknota, i całkiem ziemski apetyt.
Ogień dla zziębniętych
W innych miejscach pamięć o zmarłych miała swoje własne gesty. Muzeum Regionalne w Jaśle przywołuje zwyczaj pozostawiania na noc uchylonych furtek i drzwi: wierzono, że bliscy wracają odwiedzić dom. Po zmroku na rozstajach dróg i w pobliżu cmentarzy rozniecano ognie, żeby dusze mogły trafić do swoich i się ogrzać. Porusza mnie zwłaszcza to ostatnie. Ktoś pomyślał, że po długiej jesiennej drodze nawet duszy może być zimno.
Bywały też spotkania, na których przy stole zasiadali też goście spoza rodziny. Na Podlasiu i Mazowszu, jak zapisał Zygmunt Gloger, w Dzień Zaduszny urządzano domowe obiady żałobne. Zamożni gospodarze zapraszali na nie także księży.
Do bliskich szło się także wiosną
Dziady nie miały jednej daty wspólnej dla wszystkich Słowian. Zygmunt Gloger przywołuje opublikowaną w 1900 roku relację Marii Rodziewiczówny znad Prypeci i Muchawca. Tam w czwartek po Wielkanocy rodziny przynosiły na groby to, co zostało ze święconego, i jadły na mogiłach swoich bliskich. Dzień ten nazywano Nawskim dniem.
Inny wiosenny obchód, białoruską Radawnicę, opisał w 1830 roku Łukasz Gołębiowski. Tu warto popatrzeć na ręce: po mogile toczono ufarbowane na czerwono jajka, które potem oddawano ubogim. Na grobie rozkładano obrus. Były na nim gryczane bliny, twaróg i miód. Najpierw zapraszano zmarłych. Dopiero potem siadali żywi. Najdłużej zostaje ze mną ten obrus. Rozłożony na ziemi, tam, gdzie zwykle wyobrażamy sobie kwiaty.
W kaplicy Mickiewicza
U Mickiewicza drzwi do kaplicy mają być zamknięte. Guślarz każe zasłonić okna, żeby nawet księżyc nie zaglądał do środka. Potem zapala garść kądzieli, włókien przygotowanych do przędzenia. Tym krótkim płomieniem przyzywa lekkie duchy. Pod sklepieniem zjawia się dwoje dzieci. Józio najpierw woła do mamy. Chce, żeby rozpoznała jego i jego siostrę Rózię. Wtedy odzywa się Guślarz:
„Czego potrzebujesz, duszeczko,
Żeby się dostać do nieba?”
Adam Mickiewicz, „Dziady”, część II (Wilno, 1823)
Guślarz ma dla nich słodkości. Józio w imieniu obojga prosi o dwa ziarna gorczycy. Za życia dzieci znały samą słodycz; w świecie dramatu brak im właśnie odrobiny goryczy. Gorczyca należy tu do opowieści poety, który z ludowych wierzeń ułożył własną scenę. Gdy ją czytam, lubię tę chwilę, w której Guślarz, choć ma już przygotowany poczęstunek, czeka na odpowiedź. Bo można mieć przed sobą zastawiony stół, a potrzebować czegoś zupełnie innego.
A przy Twoim stole?
Jeśli dziś masz ochotę kogoś wspomnieć, możesz zapytać bliską osobę o jeden kuchenny drobiazg: „Pamiętasz, jak ona to robiła?”. Może dowiesz się, że jabłka do placka zawsze kroiła nad miską. Albo że nikt już nie zna proporcji, bo cała miara mieściła się w jej dłoni. I przez chwilę będziecie mówić o niej takiej, jaka była w zwykły wtorek.
A jeśli przy czyimś imieniu robi Ci się ciasno, nie musisz dziś nakrywać dla tej osoby. Pamięć bywa czuła, bywa też poplątana. Możesz zaparzyć herbatę dla siebie. I posłodzić dokładnie tyle, ile lubisz.
Skąd pochodzi ta opowieść
- Eustachy Tyszkiewicz, „Opisanie powiatu borysowskiego” (Wilno, 1847), s. 378–379 — jesienne Dziady Zmitrowe.
- Muzeum Regionalne w Jaśle, „Zaduszki” — uchylone drzwi i ognie dla dusz.
- Zygmunt Gloger, „Encyklopedia staropolska ilustrowana”, hasło „Dziady” — zaduszne obiady i relacja Marii Rodziewiczówny o Nawskim dniu.
- Łukasz Gołębiowski, „Lud polski, jego zwyczaje, zabobony” (1830), s. 268–269 — opis wiosennej Radawnicy.
- Adam Mickiewicz, „Dziady”, część II — pełny tekst w Wolnych Lekturach.
Dąb. Od żołędzia do zielnika.
Chodź, pokażę Ci dąb z mojego ogrodu. Na jego liściach jesień jeszcze miesza się z latem. Brązowe brzegi, trochę żółci, a pośrodku wciąż zieleń. Od tych liści zaczniemy.

Pod dębem łatwo patrzeć tylko pod nogi, zwłaszcza kiedy szuka się żołędzi. Ten ma czapeczkę, tamten już ją zgubił. Dla nas mogą być znaleziskiem ze spaceru. Dla sójki, wiewiórki czy myszy są jedzeniem. Wśród liści też toczy się życie: żerują owady, a w szczelinach starej kory znajdują schronienie kolejni mieszkańcy. Duży, stary dąb z dziuplami i martwymi gałęziami potrafi pomieścić ich całe mnóstwo.
Warto czasem zatrzymać wzrok na jednej szczelinie kory. Może właśnie ktoś z niej wychodzi. Z bliska łatwiej zauważyć, jak wiele istot mieści się na kawałku pnia, który z daleka wydaje się nieruchomy.
Co zapamiętały dawne zielniki
Ludzie też od dawna znajdowali przy dębie coś dla siebie. Z drewna robili meble i budowali domy. Kory używali do garbowania skór, czyli przygotowywania ich tak, by stały się trwałym materiałem. Pomagały w tym zawarte w niej garbniki. Te same związki zainteresowały również zielarzy.
Jeśli zdarzyło Ci się wypić bardzo mocną herbatę i poczuć suchość, szorstkość w ustach, znasz już coś podobnego do ich działania. Garbniki wiążą się z białkami na powierzchni tkanek — stąd określenie „ściągające”, które można spotkać w zielniku. W korze dębu jest ich dużo. Preparatów z tej kory od dawna używano między innymi przy niewielkich stanach zapalnych skóry i jamy ustnej.
Ta historia ma dalszy ciąg we współczesnej aptece. Kora dębu wciąż jest stosowana, ale samo wieloletnie używanie nie daje nam pewności, jak dobrze pomaga. W ocenie Europejskiej Agencji Leków zabrakło odpowiednich badań z udziałem ludzi, które mocno potwierdzałyby jej skuteczność. Dlatego jest opisywana jako środek o zastosowaniu tradycyjnym. Tyle dziś możemy o niej uczciwie powiedzieć.
Kora naszego ogrodowego dębu zostaje na swoim miejscu — osłania żywe tkanki drzewa. Jeśli chcesz skorzystać z gotowego preparatu, wybierz go z farmaceutą. Także kora dębu może uczulać, a kąpiele z jej dodatkiem nie nadają się na otwarte rany ani zakażoną skórę.
A ze spaceru można przynieść liść. Położyć go między kartkami, podpisać datę i miejsce. Za kilka miesięcy przypomni, że ten dąb był kiedyś właśnie taki: jeszcze zielony, już trochę rudy. I że pewnego jesiennego dnia przyjrzałyśmy mu się bliżej.
Źródła tej opowieści
- Forestry England — dąb szypułkowy: liście, żołędzie, mieszkańcy drzewa i dawne wykorzystanie kory.
- Europejska Agencja Leków — kora dębu: zastosowania i środki ostrożności.
- Raport oceny kory dębu: garbniki, działanie ściągające i stan badań.
Brzoza. Opowieść o białej korze.
A teraz spójrz w górę. Tak wygląda brzoza z mojego ogrodu, kiedy stanie się tuż przy niej. Pień zajmuje prawie całe zdjęcie. Dopiero wysoko rozchodzi się w gałęzie, a między nimi zostały drobne, żółte liście.

Jest taka kaszubska bajka o drzewach, które przychodziły do Boga po okrycie. Brzoza zjawiła się ostatnia i dostała białą koszulę. Tak tłumaczono sobie jej jasny pień. Lubię myśleć, że ktoś kiedyś zatrzymał się przy brzozie z tym samym pytaniem, z którym zatrzymuje się dziecko: dlaczego ona wygląda inaczej niż pozostałe drzewa?
Dziś potrafimy zajrzeć do jej kory. Znajduje się w niej betulina — substancja, której drobne kryształki odbijają i rozpraszają światło. Dzięki nim widzimy biel. Nazwa brzmi może obco, ale przy następnym spacerze będzie już dotyczyć czegoś znajomego: tego jasnego kawałka lasu, który widać między ciemnymi pniami.
Małe nasiona, dużo drogi
Brzoza brodawkowata potrafi pojawić się tam, gdzie wcześniej nie było drzew. Jej maleńkie nasiona przenosi wiatr. Kiedy trafią na odpowiedni, odsłonięty kawałek ziemi, mogą dać początek młodym drzewkom. Dlatego brzozę nazywa się gatunkiem pionierskim: należy do tych, które wcześnie zajmują nowe miejsca.
A kiedy już urośnie, pod jej koroną wciąż jest sporo światła. To pozwala rosnąć innym roślinom. Kilka brzóz na otwartym terenie może być początkiem lasu. Patrząc na ich cienkie gałązki, trudno się tego domyślić.
Z jej gałązek robiono również miotły. Zwyczajne, do zamiatania podwórza. Miotłę z takiego pęku gałązek łatwo wyobrazić sobie pod pachą bajkowej wiedźmy.
Liść zapisany w zielniku
Chociaż to biała kora przyciąga wzrok, w zielarskiej opowieści o drogach moczowych ważne są liście. Z preparatów z liści brzozy korzystano przy niewielkich dolegliwościach, by zwiększyć ilość oddawanego moczu. Na tym opiera się ich tradycyjne zastosowanie: więcej moczu pomaga przepłukiwać drogi moczowe.
Nie oznacza to jednak, że brzozowa herbatka wyleczy zakażenie pęcherza. Badań z udziałem ludzi jest za mało, by tak obiecywać. Jeśli pojawia się pieczenie, ból lub gorączka, potrzebna jest konsultacja, a nie poleganie na samych ziołach. Preparatów z liści nie używa się przy uczuleniu na brzozę ani wtedy, gdy lekarz zalecił ograniczanie płynów. Dobór warto omówić z farmaceutą.
Na zdjęciu wciąż najbardziej przyciąga wzrok biały pień. Ale przy następnym spacerze warto zerknąć też pod nogi: co rośnie w jego cieniu, gdzie opadły liście, czy w pobliżu pojawiła się młoda brzózka.
Źródła tej opowieści
- Daniel J. Chmura i Marzenna Guzicka, Instytut Dendrologii PAN — „Dlaczego brzoza jest biała?”: kaszubska bajka i wyjaśnienie roli betuliny.
- Kew — brzoza brodawkowata: rozsiewanie nasion, początki lasu i przepuszczająca światło korona.
- Forestry England — brzoza: wykorzystanie gałązek do wyrobu mioteł.
- Europejska Agencja Leków — liść brzozy: tradycyjne zastosowanie, badania i środki ostrożności.
Zanim powiemy: „pradawne”.
Możemy zachwycać się dawną kulturą i jednocześnie pytać, skąd pochodzi opowieść, którą właśnie słyszymy.
Historia i kultura
Za słowem „dawniej” kryją się konkretne miejsca i ludzie. Przy opowieści warto zatrzymać się na chwilę: gdzie ją zapisano, kiedy, kto ją przekazał? Te pytania pomagają zbliżyć się do przeszłości, nawet jeśli nie na wszystkie znamy odpowiedź.
Folklor i wierzenia
„Wierzono, że…” otwiera drzwi do dawnych wyobrażeń. Możesz posłuchać o opiekuńczym drzewie, domowym duchu czy ogniu wskazującym drogę. To spotkanie z wierzeniami — z tym, jak ludzie oswajali nieznane i opowiadali sobie świat.
Opowieść autorska
Jest też miejsce na historie, które rodzą się dzisiaj. Na wyobraźnię, która podąża leśną ścieżką, i na własne słowa o pamięci, bliskości czy stracie. Opowieść autorska zaprasza Cię do tego spotkania. Nie potrzebuje udawać pradawnej legendy.
Jest miejsce na tajemnicę. Jest też miejsce na uczciwe „tego nie wiemy”.
Nie wszystko trzeba zabrać.
Można wrócić z lasu z pustymi rękami i pełną głową. Z kolorem liścia, pytaniem o drzewo, ochotą, żeby zajrzeć do atlasu.
Najpierw poznaj
Zatrzymaj się przy drzewie. Przyjrzyj się liściom, korze, temu, co rośnie obok. Jeśli chcesz poznać roślinę bliżej, wybierz się na spacer z botanikiem lub doświadczonym przewodnikiem przyrodniczym. Samo podobieństwo do zdjęcia nie wystarcza, żeby bezpiecznie ją zebrać i zastosować.
Naturalne też wymaga ostrożności
Rośliny, z których przygotowuje się leki, mogą też uczulać lub zaszkodzić. Zostaw korę na drzewie, a gdy potrzebujesz roślinnego preparatu, dobierz go z farmaceutą.
Zostaw coś lasowi
Nie musisz wracać z pełnym koszykiem. Możesz zabrać ze sobą wspomnienie zapachu, szkic liścia albo pytanie, na które poszukasz odpowiedzi w domu. Roślina może pozostać tam, gdzie rośnie.
Więcej o bezpieczeństwie preparatów roślinnych